منشور نقد سازنده


نويسنده: زهرا عسگري

مردم و مسئولين در يک جامعه پويا و زنده دائما شرايط حاکم بر جامعه را رصد مي کنند، عملکردها را زير ذره بين قرار مي دهند، انتقاد مي کنند ، راه حل ارائه مي دهند و .... اينکه تحليل صحيح از فضاي جامعه چه ويژگي هايي بايد داشته باشد تا دچار آسيب هايي همچون منفي بافي، سياه نمايي از وضع موجود، مايوس کردن جامعه و ... نشود؛ موضع نوشتار ماست.
    غالبا در زمان تغيير دولت ها اين مساله اهميت بيشتري مي يابد ، بالاخص توسط کانديداهايي که براي بدست گرفتن دولت بعدي تلاش مي کنند. نکته اساسي در باب شکل گيري فضاي اسلامي، اخلاقي و منطقي در يک جامعه اسلامي ، وجود فرهنگ صحيح نقد و انتقاد است . وجود اين فرهنگ تبعات اثر گذاري در پيشبرد اهداف جامعه به همراه خواهد داشت. اين مساله بار ها در فرمايشات رهبر فرزانه انقلاب به همه آحاد مردم و به خصوص مسئولين گوشزد شده است. قبل از برگزاري انتخابات رياست جمهوري ايشان در سالگرد رحلت حضرت امام (ره) در 14 خرداد، خطاب به نامزدهاي انتخاباتي 1392 فرمودند:
    « نامزدهاي محترم از هر چيزي كه مي خواهند انتقاد كنند، اما متوجه باشند كه معناي انتقاد، بي انصافي، منفي بافي و سياه نمايي نيست، بلكه جوهره ي انتقاد به معناي عزم و نيت و تلاش براي حل مشكلات و پيمودن راهي پرافتخار است. من به برادراني كه مي خواهند اطمينان اين مردم را به سمت خودشان جلب كنند، نصيحت مي كنم كه منصفانه حرف بزنند؛ انتقاد كنند، ليكن انتقاد به معناي سياه نمايي نباشد؛ به معناي انكار كارهاي بسيار برجسته اي نباشد كه انجام گرفته است .»
    چند نکته اساسي در بيانات ايشان به چشم مي خورد:
    1- ايشان جوهره انتقاد را به معناي عزم و نيت و تلاش براي حل مشکلات و پيمودن راهي پر افتخار مي دانند. با چنين نگاهي به نظر مي رسد اولين شاخصه براي فرد انتقاد کننده، نيت او مي باشد. اينکه نيت منتقد با اين تعبير از جوهره انتقاد همخواني دارد يا خير؟
    2- لازمه انتقاد از نظر ايشان انکار جهات مثبت نيست.
    ايشان در همين راستا چند توصيه عملي هم به نامزدهاي انتخاباتي داشتند: از جمله اينکه در بيان طرح هاي خود براي حل مشکلات اقتصادي کارهاي انجام شده را نفي نکنند، وعده هاي نشدني ندهند، به گونه اي حرف نزنند که بعدا شرمنده شوند و به بهانه گيري روي آورند؛ که به فلان فلان علت نگذاشتند فلان کار را انجام دهيم.
    اگرچه دريازدهمين انتخابات رياست جمهوري حماسه سياسي به معناي واقعي کلمه رقم خورد و همگان شاهد اتفاقات مبارکي همچون سعه صدر کانديداهاي مغلوب و هوادارانشان و ظرفيت پذيرش شکست در آنها بودند و عظمت حماسه مردم با بد اخلاقي ها و غفلت زدگي هاي عده اي خدشه دار نشد اما در فضاي رقابت هاي انتخاباتي شاهد رعايت اصول صحيح نقد نبوديم تا آنجا که رهبر فرزانه انقلاب با گلايه از برخي حرفهاي نامزدهاي انتخاباتي در برنامه هاي دوران تبليغات فرمودند :
    « دولت كنوني در كنار نقاط ضعفش، نقاط قوت فراواني نيز دارد و چقدر خوب بود كه نامزدهاي محترم با نگاهي منصفانه در كنار بيان نقاط ضعف، به خدمات مهم دولت و كارهاي زيربنايي و سازندگي آن نيز اشاره مي كردند.»
    منش و روش رهبر انقلاب در طول سال هاي متمادي و در رابطه با افراد مختلف اعم از روساي جمهور و ديگر مسئولين همين گونه بوده است تا آنجا که حتي در سال هاي گذشته برخي انتقادات صورت گرفته از سوي مسئولين را با متانت خاصي پاسخ دادند. براي درک بهتر اين روش و منش، در اينجا به بازخواني پاسخ رهبر معظم انقلاب به نامه مرحوم آيت ا.. طاهري در تيرماه 1381 مي پردازيم؛ نامه اي که در شرايط خاص اوايل دهه 80 نوشته شد و سراسر انتقاد و سياه نمايي از وضع موجود در جامعه بود. رهبر معظم انقلاب در پاسخ خود به اين نامه به چند نکته مهم اشاره کردند:
    ايشان نفس انتقاد کردن را اشتباه ندانسته و حتي در نامه خود مي نويسند: انتقادات شما به حق است.
    در ادامه از آنجا که نگاه معظم له به انتقاد همان گونه که در 14 خرداد 92 تشريح کرده اند، عزم و نيت و تلاش براي حل مشکلات و پيمودن راه افتخار است ، مي فرمايند:
    «اينها مطالب حقّي است كه اينجانب در چند سال اخير بارها در اجتماعات عمومي و نيز در ديدار مسئولان ذي ربط درباره ي آن هشدار داده و بسيج همه ي امكانات را براي مبارزه با فقر و فساد و تبعيض از همه خواسته ام. اكنون هم معتقدم جز با جهادي مخلصانه و برخاسته از احساس درد و احساس خطر، اين شجره هاي ملعونه قلع نمي شود و اين محتاج همكاري و همصدايي همه بخصوص صاحبان موقعيتهاي حكومتي و اجتماعي است.»
    سپس در ادامه به سه امر محوري براي رفع مشکلات مردم اشاره مي کنند:
    «امروزه براي رفع مشكلات مردم سه امر محوري وجود دارد، يكي توليد كار و اشتغال براي نسل جوان پراستعداد و پرشمار اين كشور است ... دوم مبارزه با فساد اقتصادي در دستگاهها است كه اگر عزم همگاني بر آن قرار نگيرد همه ي تلاشهاي دولت كنوني و دولتهاي قبلي را خنثي و دستاوردهاي نظام مقدس ما را ضايع مي سازد ... واز همه مهم تر وحدت ملّي و يكصدايي مسئولان و خواص است كه اگر مخدوش شود هيچ حركت سازنده به سامان نمي رسد.»
    نکات بسيار ظريف تري در اين نامه در ارتباط با فرهنگ نقد وجود دارد. ايشان به خصوص مسئولين را مورد خطاب قرار داده، از آن ها هوشياري و دقت نظر بيشتري را مي طلبند و با اشاره به سوء استفاده ضد انقلاب از اطلاعيه منسوب به آقاي طاهري و وانمود کردن آن به مقابله با سياست هاي امام راحل و نفي نظام اسلامي و شعارهاي آن، يک توصيه مهم مي کنند، که اين توصيه در همه زمان ها و به همه افراد است:
    «همه ي ما در گفتار و اظهار خود هوشياري و دقت و اخلاص بيشتري به كار گيريم و نگذاريم وحدت و انگيزه اين ملت بزرگ و قهرمان خداي نخواسته با غفلت ما مخدوش شود.»
    ايشان ضمن تاکيد بر اهميت مبارزه با فساد مي فرمايند :
    « فساد را فقط در اشخاص دور دست نبينند، بلكه در نزديكان خود و اشخاص ظاهراً مورد اعتماد خود هم آن را حس و با آن مبارزه كنند. بلاي گرفتاري در مُشت اطرافيان نامطمئن موجب شد كه يكي از ياران و شاگردان نزديك امام در اواخر عمر آن يگانه ي زمان، مطرود ايشان واقع شود و او را از دخالت در امور سياسي منع شرعي كنند و باز اگر آن شخص به اين تصميم و اخطار حكيمانه ي استاد و مراد خود عمل مي كرد يقيناً مشكلات بعدي را براي خود و كشور به وجود نمي آورد.»
    آنچه در سرتاسر نامه رهبر انقلاب به چشم مي خورد، سراسر هوشياري و بيداري است. ايشان نه تنها تلاش مي کنند افراد را نسبت به تجربيات گذشته پند دهند بلکه در هر جمله از ايشان مي توان راهبرد اميد به آينده را مشاهده نمود .
    اميدواريم ما نيز در گفتار و نوشتارمان از اين شيوه که منبعث از فرهنگ ديني مان مي باشد ،بهره گيريم .
    و در پايان؛ «واقعيت اين است كه ملّت ايران توانسته است در همه صحنه ها پيش برود، مانعها را بشكافد، قدم بردارد و جلو برود؛ هم در صحنه علم و هم در صحنه معنويّت. هم در صحنه دين، هم در صحنه اخلاق. هم در صحنه اقتصاد، هم در صحنه نيروي مسلّح و غيره و غيره و غيره. البته ممكن است به قدري كه توقّع داشتيم، نشده باشد؛ اما از آني كه ديگران خيال مي كردند، بسيار بيشتر شده است. آينده هم، آينده روشني است. به بركت اسلام، آينده اين انقلاب، آينده اين نظام و آينده اين كشور، آينده اي بسيار روشن و درخشان است. آني كه بايد اين آينده را شكل دهد، عمدتاً شما جوانان هستيد.»
(بيانات رهبر انقلاب در ديدار جمعي از دانش آموزان ودانشجويان 11/8/1373)
    
   

 روزنامه كيهان، شماره 20546 به تاريخ 29/4/92، صفحه 8 (سياسي)